MỘT SỐ VẤN ĐỀ GIÚP HỌC SINH
NÂNG CAO KHẢ NĂNG ĐỌC HIỂU VĂN BẢN
Ths. Nguyễn Huyền Nga
Tóm tắt
Bài viết tập trung nghiên cứu về một số lỗi cần tránh trong việc đọc hiểu văn bản, từ đó đưa ra những nguyên tắc cũng như các bước đọc hiểu một văn bản văn học. Những nguyên tắc và các bước này cũng đã được người viết áp dụng vào từng bài giảng cụ thể và đạt được những kết quả khả quan. Người viết hi vọng bài viết sẽ đem lại cái nhìn khác với vấn đề dạy học văn học từ đó giúp các thầy cô giảng viên có những giải pháp thiết thực để nâng cao chất lượng giờ dạy.
Đặt vấn đề
Trong cuộc sống, con người đọc văn có khi chỉ để giải trí, thường là để thưởng thức văn chương. Vì vậy người ta có thể đọc một cách tự do, không theo một quy định nào. Nhưng đọc – hiểu văn bản văn học trong nhà trường lại khác. Nó là một hoạt động tư duy – cảm xúc, một hành động học tập sáng tạo. Đọc – hiểu văn bản là một hoạt động để tiếp cận và chiếm lĩnh tác phẩm văn chương. Nó có những kĩ năng chung mà người đọc – học sinh phải nắm được để dựa vào đó mà tiến hành đọc – hiểu bất cứ văn bản văn học nào trong chương trình. Nắm vững những kĩ năng này sẽ giúp cho việc học văn của các em nhẹ nhàng hơn, tạo hứng thú, không còn bị áp lực và phải “gồng mình” ra học thuộc bài như trước nữa.
Giải quyết vấn đề
2.1 Những điều cần tránh trong việc đọc – hiểu văn bản
Có thể thấy hai loại lỗi phổ biến sau đây:
- Đọc: đọc vội vàng, đọc qua loa văn bản, cắt xén, không đọc hết văn bản hoặc chỉ lên bảng tìm đọc tóm tắt… Từ đó dẫn đến việc không nắm được toàn thể, khái quát sai lệch nội dung tư tưởng văn bản. Không đọc Tiểu dẫn, chú thích… nên chưa đủ điều kiện hiểu hết, hiểu đúng và hiểu sâu tác phẩm.
- Đọc – hiểu: xu hướng chung thường thấy là trả lời một cách máy móc các câu hỏi trong phần đọc – hiểu của sách giáo khoa (SGK) mà ít có sự suy nghĩ, cảm nhận sâu sắc để trả lời một cách sáng tạo, có nét riêng của mình về tác phẩm.
Nguyên nhân của các lỗi trên là do chúng ta chưa có ý thức đúng đắn về việc học văn, học hời hợt, chiếu lệ, đối phó, chưa có thói quen học văn theo kiểu nghiên cứu và nhất là chưa có thói quen tự học môn văn. Những nguyên tắc dưới đây về việc đọc hiểu văn bản có thể giúp chúng ta khắc phục những lỗi đó.
2.2 Những nguyên tắc cơ bản
2.2.1 Dựa vào ngữ cảnh hẹp, bám sát văn bản, coi văn bản là yếu tố quan trọng nhất (không phải là duy nhất) để tìm hiểu tác phẩm
Nguyên tắc này dựa trên cơ sở khoa học “ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học” (M.Gorki). Ngôn ngữ tạo nên văn bản cho nên phải dựa vào văn bản để tìm hiểu tác phẩm, phải bám sát văn bản thì mới tiếp cận đúng ý đồ tư tưởng – nghệ thuật của tác giả. Do đó, phải đọc kĩ văn bản, chú ý đến từng hình thức ngôn ngữ để khám phá, phát hiện, tiếp cận tác phẩm.
2.2.2 Ngoài ngữ cảnh hẹp, còn phải dựa vào bối cảnh rộng để tìm hiểu ý nghĩa sâu xa của tác phẩm
Nghĩa của văn bản còn nằm trong mối liên hệ với tác giả, với môi trường văn học mà nhà văn chịu ảnh hưởng, với bối cảnh xã hội tác động trực tiếp hay gián tiếp đến sự ra đời của tác phẩm. Chẳng hạn đọc hiểu các bài thơ của Hồ Chí Minh mà không chú ý đến con người nhà thơ (một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng – Viên Ưng), không hiểu rõ hoàn cảnh tù đày gian truân, khắc nghiệt của người tù – thi sĩ khi viết nên những bài thơ này (trong nhà tù Tưởng Giới Thạch và trên đường giải tù) thì không thể nào cảm nhận hết được vẻ đẹp tinh thần cao quí của nhà thơ cách mạng và chiều sâu tư tưởng của thi phẩm. Phần tiểu dẫn và chú thích trong SGK thường giúp chúng ta những thông tin cần thiết để nắm được ngữ cảnh rộng của văn bản. Vì vậy, đọc kĩ hai phần này là một việc làm bắt buộc trước khi đi vào tìm hiểu tác phẩm.
2.2.3 Tiếp cận tác phẩm theo hướng tổng – phân – hợp kết hợp so sánh cùng thời và khác thời
Thực chất việc đọc hiểu văn bản là tìm hiểu, phân tích, đánh giá tác phẩm văn chương. Tiếp cận một tác phẩm văn chương thường từ những cảm nhận chung ban đầu đến việc đi sâu tìm hiểu những vấn đề, chi tiết cụ thể, để cuối cùng tổng hợp khái quát lại những giá trị tác phẩm. Hệ thống câu hỏi trong phần đọc hiểu văn bản SGK có thể giúp chúng ta thực hiện điều này. Ví dụ ở bài Vội vàng (Xuân Diệu), hệ thống câu hỏi sắp xếp theo qui trình tổng – phân – hợp: câu 1 hỏi về cảm nhận chung, câu 2,3,4 đi sâu phân tích ba đoạn cụ thể, câu 5 khái quát tổng hợp lại để đánh giá bài thơ trên hai mặt nội dung và nghệ thuật.
Thao tác so sánh bao gồm so sánh cùng thời (đồng đại) và so sánh lịch đại (khác thời) rất cần thiết để việc đọc hiểu được sâu sắc và vấn đề nêu lên được nổi bật. Khi học bài Vội vàng cần so sánh với tâm trạng của những nhà thơ mới cùng thời và những bài thơ sau cách mạng để có cảm nhận đầy đủ và sâu sắc hơn.
2.2.4 Gắn việc đọc hiểu văn học với cuộc sống của bản thân
Đọc văn, học văn không chỉ để thưởng thức văn chương mà còn phải tìm xem đọc tác phẩm ấy ta được cái gì, tác phẩm đem đến điều gì bổ ích cho cuộc sống bản thân, khơi dậy cho ta những tình cảm, cảm xúc, ý nghĩ, hành động gì để ta có thể sống tốt đẹp và có ích hơn. Khi tìm ra được những điều đó chúng ta sẽ nhớ bài chắc và lâu hơn. Chẳng hạn học xong Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ) chúng ta phải hiểu được cuộc sống thật quí giá nhưng được sống đúng là mình còn quí giá hơn. Từ đó trân trọng cuộc sống của mình, sống hết mình và luôn là chính mình, không chạy theo những giá trị vật chất tầm thường.
2.3 Các bước đọc – hiểu một văn bản văn học
Bản thân mỗi người đọc đều có một quy trình đọc hiểu hợp lí, phù hợp với mình để đem lại hiệu quả thiết thực. Có thể tham khảo mô hình đọc hiểu theo 6 bước dưới đây để vận dụng một cách sáng tạo vào quá trình đọc – hiểu các văn bản cụ thể:
Bước 1: Đọc tiểu dẫn về văn bản: tiểu dẫn cung cấp cho ta những điều quan trọng để nắm được ngữ cảnh rộng (con người tác giả và hoàn cảnh ra đời tác phẩm).
Bước 2: Đọc văn bản nhiều lần: đọc chậm, đọc kĩ để có cảm nhận chung ban đầu về tác phẩm (nắm ngữ cảnh hẹp của tác phẩm).
Bước 3: Đọc kĩ chú thích: giúp ta hiểu rõ nghĩa văn bản và hiểu sâu thêm tác phẩm.
Bước 4: Đọc hệ thống câu hỏi đọc – hiểu: khi đọc cần suy nghĩ để tự chia ra:
+ Câu hỏi chung về văn bản, thường là chủ đề bố cục.
+ Câu hỏi phân tích các vấn đề nội dung, các đặc sắc nghệ thuật của văn bản.
+ Câu hỏi tổng kết, đánh giá văn bản.
Bước 5: Trả lời từng câu hỏi đọc – hiểu:
+ Cần trả lời một cách chủ động, sáng tạo theo suy nghĩ, cảm nhận riêng của mình về văn bản.
+ Có thể nêu những ý kiến không đồng tình, thậm chí trái ngược với cách đặt vấn đề trong SGK để tranh luận.
+ Dùng phương pháp so sánh để làm nổi bật vấn đề.
Bước 6: Đối chiếu, kiểm tra lại quá trình đọc – hiểu
+ Đối chiếu phần cảm nhận chung ban đầu (tổng) với phần tổng kết, đánh giá cuối cùng về văn bản (hợp) xem đã đúng, đã khớp với nhau chưa.
+ Đọc kĩ phần ghi nhớ SGK, đối chiếu với phần trả lời câu hỏi của mình xem có thống nhất không, có chỗ nào cần phải xem xét, điều chỉnh lại không.
Chú ý: Ba bước đầu có thể xem là những bước chuẩn bị, tạo tiền đề cho việc đọc hiểu văn bản; ba bước sau là những bước thực hành đọc hiểu mà trọng tâm là bước 5.
Kết quả thực hiện
Khi áp dụng các nguyên tắc và các bước này vào giảng dạy, đa phần học sinh (HS) cảm thấy thích thú, tích cực chủ động hơn trong giờ học và nắm được vấn đề cơ bản tốt hơn. Giáo viên (GV) đã dành thời gian cho các em đọc trọn vẹn tác phẩm, sau đó lần lượt làm theo các bước đọc hiểu trên. HS sau khi suy nghĩ được tự do trình bày ý kiến của mình, tranh luận với GV về các vấn đề đặt ra trong tác phẩm. GV cũng hạn chế cho HS ghi bài nhiều, chủ yếu để các em tự ghi lại những gì mà mình tiếp thu được. Không khí lớp học sinh động hơn, HS hạn chế được lối học vẹt, học tủ. Tuy nhiên vì đặc thù của học sinh và từng bài nên đôi lúc khó áp dụng được hết, một số HS không chủ động học tập. Vì thế giảng viên cần nghiên cứu tìm tòi hơn nữa để bài giảng được tốt hơn.
Kết luận và kiến nghị
Thực trạng dạy và học tác phẩm văn học ở trường phổ thông hiện nay tuy có nhiều tiến bộ nhưng hiệu quả tiếp nhận của học sinh chưa cao. Nguyên nhân là do học sinh chưa thật sự được phát huy tính chủ động sáng tạo, chưa đóng vai trò chủ thể thật sự trong giờ học văn học. Chủ yếu còn dừng lại ở mô hình “giảng văn” tức thầy giáo giảng cho học sinh những cảm nhận của mình về tác phẩm.
Quá trình tiếp nhận văn bản được tiến hành nhiều bước. Đó là một quá trình hoàn chỉnh, nhịp nhàng, cần được chuẩn bị và tiến hành chu đáo, cẩn thận thì mới có được hiệu quả cao. Thực hiện theo quan điểm tiếp nhận hiện đại, chúng ta cần cố gắng tạo điều kiện thuận lợi nhất đề học sinh phát huy tính chủ thể tiếp nhận. Bên cạnh đó giáo viên cũng phấn đấu thực hiện tốt vai trò hướng dẫn là chất xúc tác để hoạt động học của các em diễn ra đúng hướng. Có như vậy, giờ học văn sẽ không còn khô khan, đơn điệu nữa.
Chúc thầy cô và các em học sinh đạt hiểu quả cao khi tiếp cận văn học.
Ths Nguyễn Huyền Nga
